Datum: 22-06-2006

Een eiland vol devotie

J. van 't Hul
Twee uur in de middag. In de Abbey trekt een meisje driemaal aan het klokkentouw. Driemaal bonzen statige klanken over het eiland Iona. Het Woord ligt open, bij the Gospel of Matthew. Matthéüs 25, daar gaat het in deze middagpauzedienst over, over hongerigen, vluchtelingen en gevangenen. De boodschap is: Wat kunnen wij doen om hongerigen te voeden, vluchtelingen te herbergen, gevangenen vrijheid te schenken? Dat is wel mooi, natuurlijk, maar dit is nu niet wat je noemt een echte godsdienstoefening.

Iona is een Hebrideneiland aan de westkust van Schotland. Het heiligste van Schotland, zeggen ze. Het ligt net iets ten zuidwesten van het grotere eiland Mull. Je kunt het alleen bereiken met een voetveer. De pont vaart vanaf Fionnphort -een handvol huizen op een kluitje, op het uiterste randje van Mull- in vijf minuten naar de overkant. Iona is ongeveer 12 vierkante kilometer groot.

Wat is Iona meer dan een rots in de branding, meer dan een speldenknop in de Atlantische Oceaan, meer dan een met gras begroeide bult in zee, bijna zonder bomen? En toch heeft Iona elk zichzelf respecterend geschiedenisboek gehaald.

In het jaar 563 landde de Ierse monnik St. Columba hier met twaalf gezellen. De geestelijken waren vanuit Ierland verbannen. Ze namen iets belangrijks mee: het christelijk geloof. Op Iona bouwden ze een houten klooster van waaruit de monniken zendingsreizen ondernamen richting Schotland en Engeland en vervolgens in de richting van de noordelijke streken van Europa. Het Keltische klooster had grote invloed op de kerstening van het vasteland. Zo groeide Iona uit tot een bakermat van het christendom. Allemaal dankzij St. Columba. De man stierf in 597.

Da Costa

Bij het haventje staan wat huisjes, steun zoekend bij elkaar. Stug en onverbiddelijk kijken ze uit over zee. Hier wonen zo'n 200 mensen, ver weg van alles wat elders belangrijk schijnt. Woest en ledig is het hier vooral. Het eiland is volstrekt verstild. Sommigen hebben al beweerd dat de scheidslijn tussen hemel en aarde hier flinterdun is, maar dat is al te boud.

Boven op de top van de Dun-I, de hoogste berg op Iona, zit een ouder echtpaar. Ze komen uit Engeland, vertellen ze vriendelijk. Ze zijn hier vooral voor de natuur, voor de vogels, voor de rust. "En een klein beetje voor de religie."

De hoogste punt van de Dun-I ligt 100 meter boven de zeespiegel. Hiervandaan is er een wonderschoon uitzicht op omliggende eilanden zoals Staffa en Mull. Hellingen zitten dichtgestippeld met honderden schapen. Een roodverroeste schippersschuit vaart luidruchtig tjoekend onderlangs. Je wordt er een beetje melancholiek van, van dit eilandgevoel. Maar een mooie melancholieke bui is ook niet weg. Een torenklok klept in de verte zijn laatste slag. En de lucht zit vol met meeuwen.

Isaäc da Costa kende Iona ook. Hij raakte er helemaal door in vervoering. Da Costa beschreef Iona als "een statig eiland, lang een tempel van de levendige God, waar miljoenen leerden luisteren naar Zijn Wet en heilgebod." Onder luid geraas vertrekt de veerboot weer terug naar Fionnphort.

Platte steen

Het zijn, opvallend genoeg, vooral ouderen én jongeren die in Iona geïnteresseerd zijn. De middengroep ontbreekt. Ouderen hebben de tijd. En jongeren zoeken religieuze laving.

Op een platte steen bij de ingang van de Abbey zit een meisje, de ogen gesloten, de benen gekruist onder zich, als een moderne boeddha, ver wegge zonken in meditatie.

Er is een ruïne van wat ooit een nonnenklooster is geweest. Steenhopen worden hier doorsneden door wandelpaden. In een hoek zit een alternatief stelletje. Tussen de keien staat een menigte van madeliefjes. In de moestuin groeien rabarber, ui en rode bes.

Tegenover de Abbey staat een 1000 jaar oud stenen kruis, de Iona Cross. Links van de ingang bevindt zich de St. Columba Shrine, een vertrek van 3 bij 3 meter. Hier stond, zeggen ze, zijn lijkkist. Totdat die in de negende eeuw zomaar verdwenen was. Op de vloer ligt een tapijt. Er staan drie stoelen. Op de tafel staat een houten beeldje van de gekruisigde Christus. In de nok hangt een zwaluwnest.

Binnen in de Abbey klinkt uit speakers meeslepende Schotse volksmuziek, ongetwijfeld bedoeld voor liturgisch gebruik. Een laatste vleug van heiligheid waaiert door de ruimte. Geluiden springen van zuil tot zuil, slaan vast op hoge gewelven. Dit is een tijdloos gebouw, tijdloos als het Woord.

Wat weggedrukt uit het midden staat een houten kanseltje, met in het hout uitgesneden de tekst: "Het Woord zal niet ledig tot Hem wederkeren." Aan de oostgevel staat een marmeren avondmaalstafel. Zwaar hangt de godsdienst tussen de balken.

Glas in lood

Een gids wijst bij de sacristie vol geestdrift naar kapitelen, koorbogen, graven van abten in de vloer, een glas-in-loodraam van St. Columba. De Abbey is opgetrokken uit rood graniet, in een mengeling van soberheid en kerkelijke onverzettelijkheid. Koude vloeren dragen donkere muren.

De steen onder het oostraam van de abdij wordt het "kussen van St. Columba" genoemd. De gids wijst naar resten van een kleine kamer. "Dat is de cel van St. Columba geweest."

Iedere dag is er om 9 uur 's morgens en om 9 uur 's avonds een gemeenschappelijk gebed in de Abbey. Soms is er een middagpauzedienst van een kwartier. Er zijn vandaag zo'n twintig bezoekers. Het oudere echtpaar is ook hier, in zichzelf verzonken. De rest van de religieuze snuffelaars dwaalt het eiland over.

Een dame leidt de dienst. Het gaat vooral over justice and peace, over gerechtigheid en vrede. Als ze amen zegt, is het afgelopen. Was dit een rooms-katholieke bijeenkomst of een anglicaanse? Geen van beide, zegt ze dapper. "Wij zijn hier oecumenisch." Kan dat dan, alle godsdiensten bij elkaar op een hoopje? "Hier kan het, dat blijkt." Dus Iona is een voorbeeld voor de wereld? "Laten we dat hopen."

Book of Kells

Op Iona werd rond het jaar 800 het prachtig geïllustreerde "Book of Kells" (met de vier evangeliën) vervaardigd. In het jaar 806 (1200 jaar geleden) kwamen de Vikingen en vernielden het beroemde boek. Ze zochten buit, plunderden het eiland, stalen gewijde voorwerpen, slachtten 68 monniken af en legden het klooster in de as. Overgebleven kloosterlingen sloegen op de vlucht, de meesten namen de wijk naar Ierland.

Pas rond het jaar 1200 werd het houten klooster als een stenen Normandische abdij weer opgebouwd. De laatste restauratie van deze abdij dateert uit 1967. Op dit moment staat de toren opnieuw in de steigers.

In 1938 richtte dr. George Macleod, predikant in een achterstandswijk in Glasgow, de Iona Community op. De groep behoorde formeel tot de Church of Scotland, en had onder meer als doel, met het eiland Iona als thuisbasis, het Evangelie te verkondigen in de grote Schotse steden, net zoals St. Columba dat deed.

Deze oecumenische gemeenschap is er nog steeds. Theologen, studenten en arbeiders zoeken in de community naar nieuwe wegen om het Evangelie in de moderne tijd vorm te geven. Het doel van de community is "het gemeenschappelijke leven te herbouwen, door te werken aan sociale en politieke verandering en te streven naar vernieuwing van de kerk."

De gemeenschappelijke regel betreft: dagelijks gebed en Bijbellezen, wederzijdse rekenschap wat betreft het gebruik van geld en tijd, geregelde onderlinge ontmoeting en bezinning op gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping. De community, die 250 leden telt, wordt wel beschouwd als een Angelsaksische versie van de kloostergemeenschap in het Franse Taizé.

Ascese

Op Iona zit veel ascese, spiritualiteit en gevoelige emotie in de lucht. Het eiland zit vol met devotie van eeuwen her en is daarmee voor velen een spirituele plek geworden.

Sommigen beschouwen sedertdien de aarde van Iona als gewijde grond, zodat 48 Schotse, 8 Noorse en 4 Ierse koningen zich hier lieten begraven. Ook Kenneth die Schotland stichtte, en Shakepeares MacBeth en diens slachtoffer Duncan zouden hier ter aarde zijn besteld.

Naast de Abbey ligt het kerkhof, het oudste van Schotland. Piepend gaat het hek open. Naakt staat hier en daar een enkele zerk. De meeste zerken hangen in vermoeidheid scheef. In de lucht jagen wolken voort. Uitbundig schijnt de zon. Er klinkt de kreet van een meeuw. Schoonheid en verval leven hier heel saamhorig.

Het oudere echtpaar struint nog steeds het eiland over. Een massa leigrijze wolken zeilt van a naar b.

En nog steeds liefhebbert men op Iona in vrede en in stilte. Men kan vreemdere dingen doen. Stilte is meer dan de afwezigheid van geluid. Stilte is deugddoend, is verrijkend. In de stilte van zo'n eiland licht er al gauw meer op van de eeuwige dingen dan in de City van Londen, zeggen ze daar.

Onder meer hier is het Europese christendom dan toch maar begonnen. Iona doet soms de adem stokken, in een moment van religieuze overweldiging, heel even maar.