Inleiding over Iona en the iona community   door Henri ten Brinke

Pastoraal overleg 2 oktober 2008

'A place of hope', they say: and in their thousands they journey, year by year, to this tiny island on the margins of europe, sunswept and windswept, yet always deeply a place of transformation, a sacred spot on earth : a pilgrims'place of light and shadow, energy and chalenge'

Iona is een klein eiland, kleiner dan Schiermonnikoog, deel van de Hebrideneilanden aan de westkust van Schotland, te midden van een overweldigende natuur. Het is ťťn van de craddles of christianity, ťen van de oudste broedplaatsen van het christendom in West- Europa. Er zijn aanwijzingen dat het eiland al voor de komst van christenen als bijzonder werd ervaren. Zeker is in elk geval dat de Ierse monnik Columba in het jaar 563 met twaalf volgelingen in een klein bootje aankwam op het zuidelijke strand van Iona. Het klooster dat ze bouwden op de noordoostkust van het eiland groeide algauw uit tot een leidinggevend centrum. Van hieruit trokken de monniken als missionarissen verder om hun geloof uit te dragen in de rest van Schotland en Noord-Engeland. Via Holy Island, Lindisfarne, aan de andere kant van Schotland, gericht op de Noordzee, kwam ook de kust van de Lage Landen en ScandinaviŽ binnen bereik van Iona. Eťn van hen was de ons bekende Willibrord. Hij stamde uit deze Anglo-Ierse kloostertraditie, die al veel ouder is.

De bloeitijd van Iona kwam in de negende eeuw tot een einde door de invallen van de Vikingen. Vele monniken werden gedood en de overgeblevenen keerden terug naar Ierland. Daar was vanaf de 4e eeuw, mede vanwege de vele handelscontacten ook met het Middellandse Zeegebied, een Keltisch-christelijke traditie tot bloei gekomen met andere wortels en tradities dan de West-Romeinse traditie zoals wij die kennen. Het christendom zoals dat hier groeide was niet Romeins, maar Keltisch. Dat betekende dat het zich niet, gecentraliseerd rond bisschopszetels, concentreerde. Geestelijke leiders in een klooster of zwervend door de landen vormden de centra. Mannen en vrouwen met kracht in hun woorden en in hun handen, biddend en helend, prekend en zingend ook, stonden in aanzien. PoŽzie, de overdracht van wijsheid in goed gearrangeerde woorden, was heel belangrijk. Gods' aanwezigheid was een vooronderstelling, zeker op heilige plaatsen. Pelgrimage stond in hoog aanzien : de mens heeft hier geen blijvende plek, maar is een pelgrim, steeds op weg, om aan het einde van de reis thuis te komen bij God zelf. Naast deze 3 P's, in het Engels : Poetry, Presence, Pilgrimage, komt nog de vierde, die van Penitence. In het boetedoen waren vooral de Keltische monniken goed. Psalmenzingend in de zee, tot het water ze aan de lippen kwam zelf, voelden ze zich schoongemaakt en verbonden met God. Levend op de eilanden, ver van de beschaving , deden ze afstand van het kwaad.

Toen deze vorm van geloven in contact kwam met het 'oude geloof' ontstond er niet een oorlog, maar vooral een assimilatie. De oude Keltische aandacht voor het getal drie, drie jaargetijden, drie manifestaties van God, drie blaadjes van de heilige Shamrock, het klavertje, vond een bekroning in God in drieŽen. Allerlei in wezen heidense tradities kregen een christelijke doop. Op deze voedingsbodem ontstond een gebedscultuur die de rijkdom van taal over alle niveau' van de samenleving uitgoot. Veel niveau's waren er niet. De Schotse samenleving kent, heel anders dan de Engelse, een grote gelijkheid. Boeren, vissers en degenen die hun diensten leverden, dat was het wel zo'n beetje. Ellende, honger, rampen op zee en ziekte. Ieder kon er door getroffen worden. Maar allen konden geluk en het goede van zee en aarde delen. Boer of visser, man of vrouw, hetvtalent om verhalen door te vertellen verleende de hoogste onder hen een hoge status. De vaste gebeden konden door ieder gezegd worden bij de kernmomenten van de dag. Zo nam ieder op zijn tijd woorden van waarde in zijn mond.

De Keltisch-christelijke traditie verdroeg zich maar matig met het West-Romeinse christendom. Er waren duidelijke verschillen in spiritualiteit en organisatie en er rezen daardoor diverse conflicten. De synode van Whitby (664) laat zien dat de Keltisch-christelijke traditie de strijd in zekere zin verloren heeft, in termen van macht, maar zij werkt nog steeds door. Volgens Ian Bradley, een van de specialisten op dit gebied, is het Keltische christendom opvallend relevant voor veel van de zorgen van onze tijd. Het was milieuvriendelijk met zijn positieve houding ten opzichte van de natuur en met zijn voortdurende lofprijzing op de goedheid van Gods schepping. Het was niet hiŽrarchisch of sexistisch, kende evenmin bisdommen als een structuur van parochies, maar bestond vaak uit een losse federatie van kloostergemeenschappen van gehuwde en celibataire geestelijken, waar vaak een vrouw aan het hoofd stond. Evenals de godsdiensten van de Australische Aboriginals en de oorspronkelijke Amerikaanse indianen, die tegenwoordig ook opnieuw ontdekt worden, brengt het Keltische christendom ons terug naar onze wortels en heeft het een primitieve onschuld en directheid. En blijkbaar heeft dat een grote aantrekkingskracht in deze vermoeide en cynische tijd.

Het Keltische christendom kwam steeds meer onder invloed van Rome en een groep Benedictijnse monniken werd uitgenodigd om naar Iona te komen. In 1203 bouwden zij een een Normandische abdij op de plek waar het voormalige Keltische klooster stond. Ten tijde van de Reformatie verlieten veel monniken de kloosters. Zij die bleven werden er oud en stierven. De abdij kwam leeg te staan en verviel tot een ruÔne. Op deze oeroude plek is in de twintigste eeuw onder de bezielende leiding van de Schotse predikant George MacLeod een christelijke gemeenschap opgebouwd die put uit deze traditie die weet van bezieling, gemeenschap en inzet voor de wereld waarin wij leven.

In 1938 nam MacLeod de taak op zich de oude abdij te restaureren. Hij zag dit als een unieke mogelijkheid om arbeiders, studenten theologie en vrijwilligers in gemeenschap te leren leven. Hij hoopte dat zo de scheiding tussen gebed en politiek, geloven en alledaags leven, doorbroken kon worden. De gerestaureerde abdij zou een zichtbaar teken worden voor de kerk en voor de wereld. George MacLeod was tot die tijd predikant geweest in de Glasgowse wijk Govan met haar vele werkloze arbeiders. In de armoedige jaren dertig van de 20e eeuw. Alleen door nieuwe wegen te kiezen kon de kerk mensen helpen het geloof te vernieuwen, dacht hij, en samen met de arbeiders restaureerde hij een oude molen. Daarna zocht MacLeod een nieuwe uitdaging en vond deze in de restauratie van de Ioan-abdij. Zomer na zomer nodigde hij arbeiders en studenten uit samen te werken en te leven in de gemeenschap rondom de abdij. De arbeiders maakten de aanstaande predikanten bewust van de door hun gebruikte taal in de kerkdiensten en aan de studenten maakten de arbeiders bewust van de waarde van het gebed. In 1967 kwam de restauratie aan de abdij tot voltooÔng. Tegen een achtergrond van werkloosheid en armoedig stadsleven, van oorlog en wederopbouw, werd de iona community geboren. Haar centrum bevind zich tot op de dag van vandaag in Glasgow.

Zelf ben ik voor het eerst in kontakt gekomen met Iona in 2003. Ik woonde toen in Doetinchem en was lid van het Wingerdkoor van de wijkgemeente waar ik destijds deel van uitmaakte. Tijdens ťťn van de repetities presenteerde onze dirigente Barbara Zwaal een nieuw liedbundeltje 'Liederen en gebeden uit Iona en Glasgow'. Ze vertelde er enthousiast over en studeerde enkele liederen met ons in. Nieuwsgierig geworden schafte ik het bundeltje zelf ook aan. De informatie over Iona en de Ionacommunity raakte meteen snaar binnenin mij. Wat is de Ionacommunity ? De Ionacommunity is een oecumenische gemeenschap van mannen en vrouwen die nieuwe wegen zoeken om te leven naar het evangelie in de wereld van vandaag. De Ionagemeenschap is 'a dispersed community', een verspreide gemeenschap die tegenwoordig uit ongeveer 240 leden (members), 1500 verbondenen (associates) en 1500 vrienden (friends) bestaat, die verspreid wonen over heel Groot-BritanniŽ, maar ook elders in Europa, in Noord-Amerika, Afrika en AustraliŽ. De leden zijn mannen en vrouwen, leken en gewijden, werkend in vele verschillende banen. Ze zijn met elkaar verbonden door een vijfvoudige regel inhoudend : 1. Dagelijkse Bijbellezing en gebed voor elkaar en het grotere verband van de kerk 2. Delen en verantwoording afleggen van het gebrui k van geld 3. Verantwoording afleggen en gesprek rond de besteding van de tijd 4. Regelmatige onderlinge ontmoeting 5. Inzet voor gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping. Elkaar jaar hernieuwen de leden hun commitment. Samen met de staf is de Ionacommunity verantwoordelijk voor 3 gemeenschapscentra op Iona en het naastgelegen eiland Mull, het kantoor in Glasgow, het jongerenwerk en de liturgievernieuwing via het werk van de Wild Goose Resourcegroep.

Waarom is de spiritualiteit van Iona en de Ionacommunity voor mij zo inspirerend ? Het antwoord ligt in de verbinding van 'worship' en 'work', van 'prayer' en 'politics', 'the sacred' dat naadloos overgaat in 'the secular'. Spiritualiteit en engagement als de twee polen waar het in het christelijk geloof om draait. Keltisch-christelijke spiritualiteit kan in onze tijd daarbij een grote rol spelen. Eigenlijk hetzelfde als waardoor de oecumenische gemeenschap van Taizť zo inspirerend is. Exemplarisch is de manier waarop de Ionacommunity ontstond. Het vervallen complex, na eeuwen leegstand, werd rond 1900 weer 'ontdekt'. Het was de predikant uit Glasgow George mac Leod die in de crisisjaren opnieuw een gemeenschap stichhte. Werkloze arbeiders en theologen kregen de kans om hier samen te werken. Arbeid van hand en woord dienden in zijn optiek samen te gaan. Aarde en hemel hebben alles met elkaar te maken. Langzaam maar zeker vormde zich een gemeenschap van mensen die tijdelijk in de Abbey verbleven, terwijl het grootste deel van hun leven zich gewoon in de stad, Glasgow, Manchester, London, afspeelde, waar de romantiek van een eiland ver te zoeken is. Deze Ionacommunity combineert protest tegen Trident-onderzeŽers en nucleaire lozingen in de Ierse zee met de uitgave van boeken voor blessings. Liturgische vieringen van healing, met traditionele onderdelen uit de klassieke mis, gaan samen met aandacht voor muziek uit Afrika en AziŽ. Net als Taizť wil Iona niet een nieuwe kerk zijn. De 'associates' en 'friends' leven volgens een regel met veel trekken van de Benedictijnse en Franciscaanse idealen, maar blijven lid van hun eigen kerk. Zo, zou je kunnen zeggen, werkt Iona als een zuurdesem in op het leven van kerken wereldwijd. In de 'abbey' en het 'MacLeodcenter' kunnen zo'n 160 gasten tegelijk terecht. En die plaatsen zitten al gauw vol. Men streeft niet naar meer. Iona wil geen heiligdom zijn, maar een inspiratieplaats. Om mee te nemen naar huis.

Sinds een aantal jaren bestaat er een Nederlandse Ionagroep waar ik zelf ook lid van ben. De Nederlandse groep die inmiddels een paar honderd leden telt probeert het gedachtengoed van Iona te vertalen naar onze situatie en het materiaal van de Ioacommunity toegankelijk te maken voor gebruik in ons land. Ze is een platform van en voor mensen die zich verbonden voelen met de Ioancommunity en zich aangesproken weten door de drie P's die de kern van de Keltisch-christelijke spiritualiteit uitdrukken : presentie, poŽzie pelgrimage. Ik zou mijn verhaal af willen sluiten met woorden van George MacLeod, stichter van de Ionacommunity, 'Samen en apart volgen we het licht dat we hebben en bidden we om meer licht'.